عملیات والفجر۴؛ حماسه بزرگ جبهه شمالی

معرفی عملیات والفجر۴

عملیات والفجر ۴ در ۲۷ مهر ۱۳۶۲، در منطقه شمالی جبهه جنگ ایران و عراق آغاز شد. نیروهای سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی ایران این عملیات را در محورهای بانه، مریوان و پنجوین اجرا کردند. هدف اصلی، اتصال ارتفاعات سورن به سورکوه و تقویت خطوط دفاعی ایران در منطقه بود.

دشت شیلر میان شهرهای بانه و مریوان قرار دارد و بخشی از آن به داخل خاک عراق امتداد می‌یابد. این موقعیت جغرافیایی، منطقه را به یکی از مسیرهای مهم نفوذ گروه‌های ضدانقلاب تبدیل کرده بود. ارتفاعات سورن، سورکوه و کانی‌مانگا نیز دهانه دشت شیلر را تشکیل می‌دادند و از نظر نظامی اهمیت زیادی داشتند.

اهداف عملیات

فرماندهان نظامی برای اجرای والفجر ۴ چند هدف راهبردی در نظر گرفتند. مهم‌ترین هدف، اتصال ارتفاعات سورن به سورکوه و کوتاه کردن خط دفاعی نیروهای خودی بود. تحقق این هدف می‌توانست نیاز به نیروی انسانی برای حفاظت از منطقه را کاهش دهد.

از دیگر اهداف عملیات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• • مسدود کردن مسیر نفوذ گروه‌های ضدانقلاب از دشت شیلر به داخل ایران.

• • خارج کردن شهر مریوان از دید و تیر مستقیم نیروهای دشمن.

• • تصرف شهر پنجوین و پادگان‌های پنجوین و گرمک عراق.

• • انهدام نیروها و تجهیزات دشمن در ارتفاعات راهبردی منطقه.

• • فراهم کردن مقدمات اجرای عملیات‌های بعدی در استان سلیمانیه عراق.

موقعیت جغرافیایی منطقه

ارتفاعات سورن، سورکوه و کانی‌مانگا مهم‌ترین بلندی‌های منطقه پنجوین بودند. این ارتفاعات بر دهانه دشت شیلر تسلط داشتند و نقش مهمی در کنترل مسیرهای ارتباطی ایفا می‌کردند. در همین منطقه، ارتفاع زله بر شهر پنجوین مشرف بود و از جایگاه دفاعی ویژه‌ای برخوردار بود.

شهر پنجوین در طول جنگ به منطقه‌ای نظامی تبدیل شد و ساکنان آن شهر را ترک کردند. نیروهای عراقی نیز با آگاهی از احتمال حمله رزمندگان ایرانی، بخش بزرگی از شهر را تخریب کردند. به همین دلیل، تصرف ارتفاعات اطراف پنجوین برای تسلط بر شهر اهمیت فراوانی داشت.

طرح مانور و سازمان رزم

فرماندهان عملیات، طرح مانور را بر اساس دو محور اصلی بانه و مریوان ت

نظیم کردند. در مرحله نخست، نیروها باید ارتفاعات مقدماتی را تصرف می‌کردند. سپس در مرحله دوم، با تسلط بر ارتفاعات سورن و کانی‌مانگا، زمینه اتصال سورن به سورکوه را فراهم می‌ساختند.

برای اجرای این طرح، هشت لشکر و دو تیپ پیاده از سپاه پاسداران و یک لشکر پیاده از ارتش مأموریت یافتند. در مرحله نخست، ۲۲ گردان سپاه و سه گردان نیروی زمینی ارتش وارد عمل شدند. مرحله دوم با مشارکت هفت گردان سپاه و یک گردان ارتش ادامه یافت. سرانجام، در مرحله سوم، سپاه پاسداران با ۲۵ گردان عملیات را دنبال کرد.

مرحله نخست؛ تصرف ارتفاعات مقدماتی

حمله در ساعت ۲۴ روز ۲۷ مهر ۱۳۶۲، با رمز «یا الله، یا الله، یا الله» آغاز شد. یگان‌های ایرانی از دو محور بانه و مریوان به مواضع دشمن یورش بردند و پیشروی خود را در چند منطقه ادامه دادند.

در محور بانه، رزمندگان ارتفاعات لری، گرمک و کنگرک را تصرف کردند. هم‌زمان، نیروهای محور مریوان ارتفاعات مارو، خلوزه یک، بلاله، سربلاله، تخم‌مرغی و سه‌درختی را به کنترل خود درآوردند.

پادگان گرمک، شهرک هرگنه و تپه شهدا نیز در جریان این پیشروی‌ها آزاد شدند. سرعت عمل نیروهای ایرانی، فرصت مناسبی برای ادامه عملیات و حمله به مواضع مرتفع‌تر دشمن فراهم کرد.

مرحله دوم؛ پیشروی به سوی پنجوین

مرحله دوم عملیات دو روز پس از آغاز مرحله نخست شروع شد. در این مرحله، نیروهای ایرانی ارتفاعات خلوزه دو، کلو، هفت‌تَوانا و بلندی‌های اطراف پنجوین را تصرف کردند. یال شرقی ارتفاع زله و ارتفاع ۱۶۷۲ در شرق سنگ‌معدن نیز در محور مریوان به دست رزمندگان افتاد. در محور بانه، شاخ نالشکینه از کنترل دشمن خارج شد.

این پیشروی‌ها تسلط نیروهای ایرانی بر شهر پنجوین را افزایش داد. بااین‌حال، مقاومت دشمن در ارتفاع زله مانع تصرف کامل شهر شد. نیروهای عراقی با اجرای پاتک‌هایی در ارتفاعات کانی‌مانگا، برخی مواضع ازدست‌رفته را دوباره تصرف کردند. در نتیجه، تعدادی از نقاط راهبردی همچنان در اختیار دشمن باقی ماند.

مرحله سوم؛ ادامه نبرد برای تکمیل اهداف

فرماندهان ابتدا اجرای عملیات را در دو مرحله پیش‌بینی کرده بودند؛ اما مقاومت نیروهای عراقی و ضرورت تکمیل اهداف، ادامه نبرد را ضروری ساخت. به همین دلیل، مرحله سوم عملیات نیز در ادامه درگیری‌ها اجرا شد.

در این مرحله، رزمندگان ایرانی ارتفاعات راهبردی شیخ گزنشین و شاخ تاجر در منطقه کانی‌مانگا را تصرف کردند. پیشروی نیروها در مناطق غربی کانی‌مانگا و چوارتا نیز ادامه یافت. این اقدامات، موقعیت نیروهای ایرانی را در بخش‌هایی از جبهه شمالی تقویت کرد.

با ادامه عملیات، رزمندگان مسیرهای نفوذ گروه‌های ضدانقلاب از دشت شیلر به داخل ایران را مسدود کردند. این دستاورد، امنیت منطقه را افزایش داد و امکان حفاظت مؤثرتر از خطوط دفاعی را فراهم ساخت.

نتایج و دستاوردهای عملیات

عملیات والفجر ۴ دستاوردهای نظامی و راهبردی مهمی برای ایران به همراه داشت. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، نیروهای ایرانی در مجموع حدود هزار کیلومتر مربع از اراضی منطقه را آزاد کردند. از این میزان، ۳۰۰ کیلومتر مربع در خاک ایران و ۷۰۰ کیلومتر مربع در خاک عراق قرار داشت.

مهم‌ترین نتایج این عملیات عبارت بودند از:

• • تصرف بخش‌هایی از دشت شیلر و ارتفاعات راهبردی منطقه.

• • تسلط بر شهر پنجوین و تصرف مواضع و پادگان‌های مهم منطقه، از جمله گرمک.

• • مسدود شدن مسیرهای نفوذ گروه‌های ضدانقلاب از دشت شیلر.

• • خارج شدن شهر مریوان از دید و تیر مستقیم دشمن.

• • تسلط بر ۱۳ شهر و روستای عراق، بر اساس آمار گزارش‌شده.

• • فراهم شدن مقدمات عملیات‌های بعدی در استان سلیمانیه عراق.

• • آزادی ۲۰۰ نفر از رزمندگان ایرانی که گروه‌های ضدانقلاب آنان را اسیر کرده بودند.

تلفات و تجهیزات ازدست‌رفته دشمن

بر اساس آمار منتشرشده، تلفات انسانی عراق در عملیات والفجر ۴ به حدود ۱۹ هزار کشته، زخمی و اسیر رسید. همچنین، ده‌ها گردان و گروهان کماندویی و نیروهای ویژه دشمن در جریان درگیری‌ها آسیب دیدند یا منهدم شدند.

ارتش عراق در این عملیات ۱۰ فروند هواپیما و یک فروند بالگرد از دست داد. بیش از ۹۰ دستگاه تانک و نفربر زرهی و حدود ۲۰۰ دستگاه خودرو نیز در فهرست تجهیزات ازدست‌رفته دشمن قرار داشتند.

در مقابل، نیروهای ایرانی تجهیزات و تسلیحات متعددی را به غنیمت گرفتند. این غنائم شامل پنج دستگاه تانک و نفربر، ۱۰ دستگاه لودر و بولدوزر، حدود ۲۰۰ دستگاه خودروی سبک و سنگین و ۲۰ قبضه سلاح ضدهوایی سام‌۷ بود. مقداری تجهیزات مخابراتی، مهمات و سلاح‌های سبک و سنگین نیز به دست رزمندگان ایرانی افتاد.

شهادت سردار علی رضاییان

در جریان عملیات والفجر ۴، سردار شهید علی رضاییان، فرمانده قرارگاه مقدم حمزه سیدالشهدا در منطقه، به شهادت رسید. شهادت او یکی از رویدادهای مهم این عملیات به شمار می‌رود.

خلاصه اطلاعات عملیات والفجر ۴

• • نام عملیات: والفجر ۴

• • تاریخ آغاز: ۲۷ مهر ۱۳۶۲

• • مدت عملیات: ۳۳ روز

• • منطقه اجرا: شمال پنجوین عراق، محورهای بانه و مریوان و دشت شیلر

• • رمز عملیات: یا الله، یا الله، یا الله

• • نیروهای عمل‌کننده: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش جمهوری اسلامی ایران

• • هدف اصلی: اتصال ارتفاعات سورن به سورکوه، تصرف مواضع راهبردی و مسدود کردن مسیر نفوذ گروه‌های ضدانقلاب

• • تلفات انسانی گزارش‌شده دشمن: حدود ۱۹ هزار کشته، زخمی و اسیر

• • مهم‌ترین دستاوردها: آزادسازی بخشی از اراضی ایران و عراق، محدود کردن مسیرهای نفوذ دشمن، کاهش تهدید علیه مریوان و فراهم کردن مقدمات عملیات‌های بعدی در استان سلیمانیه

جمع‌بندی

عملیات والفجر ۴ یکی از عملیات‌های مهم ایران در جبهه شمالی جنگ ایران و عراق بود. رزمندگان ایرانی در جریان این نبرد، ارتفاعات و مواضع مهمی را در دشت شیلر و اطراف پنجوین تصرف کردند. همچنین، با مسدود کردن مسیرهای نفوذ گروه‌های ضدانقلاب، امنیت منطقه را افزایش دادند.

خارج کردن مریوان از دید و تیر مستقیم دشمن و فراهم کردن زمینه عملیات‌های بعدی در استان سلیمانیه از دیگر دستاوردهای این عملیات بود. با وجود این موفقیت‌ها، مقاومت نیروهای عراقی در برخی ارتفاعات مانع تحقق کامل همه اهداف پیش‌بینی‌شده شد.