عملیات مرصاد؛ آخرین نبرد بزرگ جنگ ایران و عراق

آغاز عملیات فروغ جاویدان

عملیات مرصاد یا فروغ جاویدان، آخرین نبرد بزرگ جنگ ایران و عراق بود. این درگیری در مرداد ۱۳۶۷ میان جمهوری اسلامی ایران و سازمان مجاهدین خلق رخ داد. شهید سپهبد علی صیاد شیرازی فرماندهی نیروهای ایران را بر عهده داشت و مسعود رجوی نیز نیروهای مجاهدین خلق را هدایت می‌کرد. نبرد سه روز ادامه یافت و در نهایت با عقب‌نشینی نیروهای مهاجم پایان گرفت.

پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران، حکومت عراق تلاش کرد پیش از اجرای آتش‌بس، فشار نظامی بیشتری وارد کند. به همین دلیل، نیروهای مجاهدین خلق را برای حمله‌ای جدید به کار گرفت. بامداد سوم مرداد ۱۳۶۷، این نیروها از مرز خسروی وارد خاک ایران شدند و به سمت سرپل ذهاب و کرمانشاه پیشروی کردند.

تصمیم برای دفاع از غرب کشور

هم‌زمان با آغاز حمله، جلسه‌ای با حضور آیت‌الله هاشمی رفسنجانی و شهید سپهبد علی صیاد شیرازی در کرمانشاه برگزار شد. فرماندهان حاضر در این نشست، تنگه چهارزبر را به‌عنوان خط اصلی دفاع انتخاب کردند. بعدها این منطقه به دلیل همین نبرد با نام «تنگه مرصاد» شناخته شد.

برای جلوگیری از پیشروی نیروهای مهاجم، یگان‌های ایرانی در این تنگه مستقر شدند و کمین‌های متعددی ایجاد کردند. این تصمیم، روند نبرد را به سود نیروهای ایرانی تغییر داد.

آماده‌سازی نیروهای ایرانی

ارتش جمهوری اسلامی ایران نیروهای مورد نیاز عملیات را از لشکر ۸۱ زرهی کرمانشاه، تیپ مستقل ۴۵ تکاور، یگان‌های توپخانه، نیروی هوایی و هوانیروز تأمین کرد. سپاه پاسداران نیز لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله (ص) و لشکر ۳۲ انصارالحسین را به منطقه اعزام کرد. فرماندهی این عملیات را شهید سپهبد علی صیاد شیرازی بر عهده داشت.

در ادامه، بالگردهای هوانیروز به منطقه عملیات اعزام شدند. یک تیم آتش از پایگاه امام حسین (ع) و تیم دیگری از پایگاه کرمانشاه به سمت تنگه چهارزبر پرواز کردند. مأموریت این یگان‌ها، متوقف کردن ستون‌های نظامی مهاجم بود.

نقش هوانیروز و نیروی هوایی

خلبانان هوانیروز هنگام پرواز بر فراز منطقه، ستون بزرگی از خودروها را در جاده اسلام‌آباد مشاهده کردند. آن‌ها این موضوع را بلافاصله به ستاد فرماندهی عملیات گزارش دادند. پس از دریافت گزارش، فرمانده عملیات دستور حمله را صادر کرد.

در ابتدا برخی خلبانان تصور کردند خودروها متعلق به مردم عادی هستند و در اجرای دستور تردید داشتند. با تأکید دوباره فرمانده عملیات، حمله آغاز شد. سپس چند تیم دیگر از هوانیروز نیز وارد منطقه شدند و آتش خود را روی ستون‌های نظامی متمرکز کردند.

صبح پنجم مرداد، دو فروند جنگنده فانتوم اف-۴ نیروی هوایی ارتش، خودروهای متوقف‌شده را بمباران کردند. دقایقی بعد، بالگردهای کبری نیز تجهیزات و نیروهای مهاجم را هدف قرار دادند. این حملات خسارت سنگینی به نیروهای مهاجم وارد کرد.

مراحل اجرای عملیات مرصاد

عملیات مرصاد در سه مرحله اجرا شد. مرحله نخست بر توقف پیشروی نیروهای مهاجم تمرکز داشت. در مرحله دوم، یگان‌های زمینی ارتش با پشتیبانی نیروی هوایی، هوانیروز و همکاری سپاه به سمت مواضع دشمن حرکت کردند. سرانجام در مرحله سوم، حملات هماهنگ نیروهای ایرانی باعث از بین رفتن سازماندهی نیروهای مهاجم و آغاز عقب‌نشینی آن‌ها شد.

پایان نبرد و نتایج عملیات

نیروهای مهاجم پس از تحمل تلفات سنگین، عقب‌نشینی را آغاز کردند. با این حال، ارتش و سپاه از محورهای مختلف به آن‌ها حمله کردند و راه بازگشت را بستند. در نتیجه، بخش زیادی از تجهیزات و خودروهای نظامی مهاجمان از بین رفت.

عملیات مرصاد پس از سه روز درگیری پایان یافت. بر اساس آمار منتشرشده از سوی منابع رسمی جمهوری اسلامی ایران، بیش از ۲۵۰۰ نفر از نیروهای سازمان مجاهدین خلق کشته شدند. همچنین تعدادی از نیروهای ارتش و سپاه نیز جان خود را از دست دادند. افزون بر این، نیروهای ایرانی شمار زیادی تانک، نفربر و خودروهای نظامی را منهدم یا تصرف کردند و تعدادی از نیروهای مجاهدین خلق را نیز به اسارت گرفتند.

اهمیت عملیات مرصاد

عملیات مرصاد هفتادمین عملیات آفندی ارتش جمهوری اسلامی ایران و یکصد و چهارمین عملیات این نیرو در طول جنگ ایران و عراق بود. بسیاری از منابع ایرانی این نبرد را آخرین درگیری بزرگ جنگ هشت‌ساله و یکی از مهم‌ترین عملیات‌های پایانی آن می‌دانند. از نگاه این منابع، این عملیات پایان حضور نیروهای مهاجم در خاک ایران را رقم زد و به یکی از رویدادهای مهم تاریخ جنگ ایران و عراق تبدیل شد.